Heermoes, akkerpest, paardestaart of Equisétum
 De familie van de paardestaartachtigen omvatte voor de IJstijd vele tientallen geslachten die nauw verwant zijn aan de varens. Daarvan is er nu nog één overgebleven namelijk het geslacht Equisétum (Equus = paard, setum = borstel) dus paardestaart.
Kenmerkend voor de Equisétum zijn de duidelijk gelede meestal holle mergstengels.
De zijtakken staan in kransen, afgewisseld door kransen van kleine schubvormige bladeren, die aan de basis met elkaar vergroeid zijn.
De plant bezit twee soorten cilindrische stengels: steriele en fertiele. Deze laatste verschijnen in april tot mei. Het zijn onvertakte, lichtbruine en vruchtbare stengels, die aan de top een knots met sporenkapsels vormen. Het zijn dus sporenplanten. De sporen hebben een veermechanisme, waarmee ze zichzelf kunnen 'wegslingeren'. De rijpe sporen kunnen ook door de wind of door water worden vervoerd.
De heermoes vormt in het voorjaar vanuit de wortelstok eerst een grijsbruine, vruchtbare stengel met sporenaar. Als de sporen rijp zijn sterven de stengels af.
De onvruchtbare, groene stengels verschijnen pas als de sporenaren van de bruine stengels aan het afrijpen zijn. Deze steriele stengels bestaan uit een ongeveer 20 - 40 cm hoge takken, waarvan het onvertakte boveneinde ver boven de zijtakken uitsteekt. Deze takken maken via de fotosynthese of bladgroenverrichting voedsel dat opgestapeld wordt in de ondergrondse stengel of wortelstok.
In de bodem hebben de paardestaarten kruipende wortelstokken, waaruit de stengels loodrecht omhoog groeien. Op de wortelstok zitten knolvormige verdikkingen, die wanneer ze zich afscheiden weer nieuwe planten vormen. Ook tijdens vorstperiodes kan de plant zich door middel van deze knolletjes zeer gemakkelijk overwinteren.
Er zijn meer dan twintig soorten bekend waarvan de meeste graag op drassige bodem groeien. De plant is over de gehele wereld verspreid, met uitzondering van Australië en Nieuw-Zeeland. Enkele soorten zijn o.a.: schaafstro, de bospaardestaart, de bonte paardenstaart, de ruwe paardestaart en de reuzenpaardestaart.
Zeer algemeen in België en Nederland is Equisétum arvense, (Arvense van arvum = akker) akkerpest, heermoes of akkerpaardestaart. Deze komt voor op vochtige akkers, langs wegen, spoorwegen, in bossen. Steeds meer komen we deze vervelende plant ook tegen in onze siertuin op verstoorde, vochtige, zure zandgrond.
Door zijn lange, diepe en snel woekerende wortelstok is het een zeer moeilijk te bestrijden onkruid.
Als de plant niet snel wordt aangepakt, wordt het een echte plaag. Vandaar ook de naam akkerpest.
Bestrijden is zeer moeilijk door de grote hoeveelheden energievoorraad in de ondergrondse wortelstokken. Grote groepen kunt u zeker doen afnemen door ze systematisch uit te putten. Als ze bovengronds komen om nieuwe energie op te doen, moeten deze steeds weer worden dood gespoten of afgehakt. Zo kan de plant geen nieuwe ondergrondse voedselreserves in de wortelstok opslaan. Hierdoor zal de plant na verloop van tijd niet genoeg energie meer over hebben om nog nieuwe takken te kunnen vormen.
De bruine, fertiele takken met hun sporenkapsels zeker afhakken en verwijderen zodat de sporen zich zeker niet zouden uitzaaien in uw tuin.
Op plaatsen die nog niet te veel last hebben van paardestaarten en tussen de sierbeplanting kan men een systemisch bestrijdingsmiddel gebruiken en dit brengt men dan ook nog het beste met een kwastje aan. Een systemisch product zal worden opgenomen in de sapstroom van de plant. Zo’n bestrijdingsmiddel zal de paardestaarten dus ook ondergronds deels vernietigen, waardoor ze nog sneller uitgeput zullen zijn.
Paardenstaarten groeien graag op kalium- en fosforarme zandgrond.
Door het kalium- en fosforgehalte van de bodem voldoende op peil te houden wordt het woekeren tegengegaan. U kunt de heermoes verstikken door kalium en fosfor te geven en dan af te dekken met een dik zwart plastic.
De biologische tuinier kan de afgehakte paardestaarten verder nog gebruiken en verwerken tot bestrijdingsmiddel tegen schimmels. Het is namelijk zo dat de plant zeer veel kiezel en pectinezuur bevat. Doordat ze zoveel kiezel bevatten werden de planten al sinds de Romeinen gebruikt om pannen mee uit te schuren. Kiezel zorgt bij planten voor een stevige celwand, waardoor schimmels de planten moeilijker zullen infecteren. Denk maar aan witziekte bij de bergamotplant (Monarda), longkruid (Pulmonaria),… 100 gram verse of 25 gram gedroogde paardenstaarten op een liter water gedurende 24 uur laten trekken. Het sopje zeven en dan zonder aan te lengen sproeien of nevelen ’s morgens bij droog weer.
Paardestaarten zijn giftig voor huisdieren, gedroogde stengels tussen hooi moet vermeden worden.
Heermoes werd vroeger in verband gebracht met hekserij.
Gebruik: De gedroogde groene stengels.
Alleen de tweede, steriele stengel wordt gebruikt om zijn versterkende werking op onder meer de huid, nagels en botten. Aangetoonde werkzame stoffen zijn saponinen, kalium en kiezelzuur, het laatste gedeeltelijk oplosbaar in water, gedeeltelijk onoplosbaar. Eveneens sporen van alkaloïden en looistoffen (om bloedingen tegen te gaan).
Urineafdrijvend, alleen bij zieken aantoonbaar.
Tegenwoordig wordt de plant meer en meer gebruikt voor het behandelen van reuma.
Als thee tegen waterophopingen in het lichaam en bij gebrekkige urine-uitscheiding.
Uitwendig: bij baden van moeilijk te genezen wonden.
Bij rugklachten zou een bad met enkele verse planten zeer doeltreffend zijn.
Kurt Vossaert |
