Ceder
 Cedrus libani (bot.)
- Cedar of Lebanon (Eng.)
- Cèdre de Liban (Frans)
- Libanon-Zeder (Duits)
- Pinaceae - dennenfamilie
In veel voortuinen van steden en dorpen staat een ceder, een prachtige boom met brede takken en
zilverig grijsblauwe naalden. Het gaat hier om de blauwe ceder (Cedrus libani 'Glauca') . Ik vraag me af of diegene die deze mooie boom geplant heeft besefte, hoe hoog en breed hij zou worden. Je hebt
daardoor bijna geen daglicht in de voorkant van je huis. Misschien vond men de kleur van de naalden, de geur van het hout en de decoratieve kegels aantrekkelijk.
Herkomst
De Libanonceder (Cedrus libani), die we uit de Bijbel kennen, bedekte in de oudheid samen met cipressen en eiken in enorme bossen het Libanon-gebergte. Hij werd Koning van de Bomen genoemd. Het intense gebruik van cederhout begon al tijdens de derde eeuw v.Chr. Vooral de handel met Egypte was van betekenis. De Egyptenaren bouwden hun tempels, paleizen, vestingen en vloten van cederhout en vernietigden op deze manier de prachtige cederbossen. Nebukadnezar, koning van Babylon van 605-562 v.Chr. prijst zich zelf op één van zijn spijkerschrifttafels als volgt: 'Voor de bouw heb ik machtige ceders, die ik op de berg Libanon kapte, mee naar huis gebracht.' Deze cedersoort groeit ook op de bergen van Syrië en Zuid-Turkeije. Intussen wordt de Libanonceder overal in de wereld in arboreta, tuinen en plantsoenen aangeplant.
De ceder is het nationale symbool van Libanon.
Pas in de 17e eeuw werd de ceder vanuit het Atlasgebergte en de Himalaya in Midden-Europa ingevoerd. Hier werd hij meestal in parken als solitair aangeplant.
Naamgeving
Het woord cedrus is een verbastering van het Griekse woord kedros. Hiermee werden meerdere soorten naaldbomen met geurend hout bedoeld.
Het Hebreeuwse woord voor ceder erez of ahrazim is afgeleid van een oud-Arabische omschrijving voor 'een goed gewortelde en sterke boom.'
Bij de hindoeïstische volkeren van de Noordwestindiase Himalaya noemt men de ceder Deodar, afgeleid van devadaru, een woord uit het Sanskriet (oude Indiase taal), wat 'Boom van God' betekent.
Soorten en Plantkenmerken
Er zijn 4 soorten ceders. Andere naaldbomen die ook wel eens ceder genoemd worden, zijn eigenlijk cipressen. De belangrijkste boom van de oriënt was de
Libanonceder,
een tot 40 m hoge, altijd groene naaldboom, die langzaam groeit. Zijn kroon is eerst breed en kegelvormig, bij oude bomen schermvormig afgeplat. Hij heeft forse afstaande takken. De top is rechtopstaand of schuin opzij gebogen. De blauwgroene naalden staan in bosjes op de korte loten en zijn spiraalsgewijs ingeplant. Zij lijken enigszins op die van de lariks en worden om de twee jaar vernieuwd. De bloemen zijn eenhuizig (mannelijke en vrouwelijke bloemen op dezelfde boom). De mannelijke staan rechtop op de korte loten. De vrouwelijke bloemen zijn 1 cm lange lichtgroene of roodachtige kegeltjes. De schors is fijn gegroefd en donkergrijs. Alle ceders bloeien in de herfst. De tonvormige, lichtbruine kegels staan rechtop, bevatten veel hars en zijn pas in het 3e jaar rijp.
De Libanon Ceder bloeit pas op een leeftijd van 25-30 jaar.
Atlasceder (Cedrus atlantica)
Deze cedersoort is inheems in het Atlasgebergte (Marokko, Algerije) en wordt bij ons, meestal als decoratieve blauwe vorm (Glauca) in parken en tuinen aangeplant. In Afrika wordt deze boom 50 m hoog. Hij heeft een losse vorm die eerst breed kegelvormig, later onregelmatig breed wordt. De top staat altijd rechtop. De naalden zijn alleenstaand op de lange loten, en staan in bosjes op de korte loten. Ze zijn stijf, spits en groen, bij de cultivar 'Glauca ' blauwgroen tot zilvergrijs. De mannelijke bloemen zijn eenhuizig en rechtopstaand op de kortere loten, soms geelachtig of een beetje roze. De vrouwelijke bloemen zijn lange lichtgroene of roze kegeltjes. De tonvormige, lichtbruine kegels staan rechtop en zijn pas in het 3e jaar rijp.
Himalaya Ceder (Cedrus deodara )
Deze cedersoort is inheems in de westelijke Himalaya en is daar de Heilige Boom van de Hindoes. Hij wordt bij ons als sierboom aangeplant. Deze vrij slanke naaldboom kan 60 m hoog worden. Zijn kroon is kegelvormig met een overhangende top. De naalden zijn spits, dun, zacht, buigzaam en meestal lichtgroen, zelden blauw of grijsgroen. De kegels zijn blauwachtig berijpt, later roodbruin.
Cyprus Ceder (Cedrus brevofilia)
Deze cedersoort komt alleen in het Troodos-gebergte op Cyprus voor en wordt bij ons zelden aangeplant.
Met 20 m is het de minst hoge Ceder. De kroon is kegelvormig, de takken staan horizontaal en hangen aan de uiteinden. De naalden zijn zeer kort (brevifolia betekent met korte naalden), groen of groenblauw met fijne witte of gele strepen aan de bovenkan. De gladde kegels zijn eivormig en hebben aan de bovenkant een kleine, snavelvormige punt.
Cultivars en andere soorten
Soms komen we ook de Cedrus atlantica ‘Aurea ‘met groengele naalden tegen, of de treurvorm Cedrus atlantica ‘pendula‘.
Vroeger gebruik
Cederhout werd al in de prehistorie vanuit Syrië naar Egypte getransporteerd en veel gebruikt om zijn aromatische geur en duurzaamheid. De Egyptenaren bouwden met cederhout de reusachtige poorten van hun tempels, schrijnen en doodskisten. Men geloofde dat de geur van het cederhout de wedergeboorte zou versnellen. Cederhars en -olie hebben in de volksgeneeskunde lange tijd betekenis gehad. Zij werden gebruikt om wonden en huidziektes te behandelen. Naast jeneverbesolie, werd cederolie voor het balsemen van mummies gebruikt.
De Egyptische Farao’s hadden cederhout nodig voor de bouw van hun schepen, graven, paleizen en tempeldaken. Met uit het hout gewonnen teer dichte men de bodems van schepen.
Het meest beroemde gebruik van cederhout is de constructie van de Tempel van Salomo in Jeruzalem.
In de 2e eeuw n.Chr. besloot keizer Gardiaan de overgebleven cederbossen te beschermen. In rotsen liet hij gegevens over grenzen en boombestanden inkrassen. Tot nu toe zijn er 200 van deze inscripties bekend, waardoor men informatie over het bosbestand in de antieke heeft.
Helaas werden de maatregelen van Hadrian in de volgende eeuwen door de mensen aan de laars gelapt. Opnieuw werden Libanons ceders gekapt, nu voor verwarming, houtskoolwinning en het stoken van kalkovens. De Britse troepen gebruikten tijdens de 1e Wereldoorlog veel cederhout voor de bouw van de treinverbinding Tripoli-Haifa.
Gelukkig zijn er in het Libanon-gebergte in moeilijk toegankelijke gebieden nog cederbossen behouden gebleven. In het cederbos van Bscharre staan 375 bomen, die meer dan 1000 jaar oud zijn en een hoogte van 35 m bereikt hebben. Hun stamomvang bedraagt 12-14 m. Tijdens de laatste decennia zijn er ca. 2000 jonge ceders geplant. Ceders hebben 40 jaar nodig om kiemkrachtige zaden te ontwikkelen.
In 1876 werd ter bescherming tegen de vraat van geiten rond het cederbos een muur gebouwd, gefinancierd door Koningin Victoria.
Vrienden van het cederbos hebben in de negentiger jaren uit de oude bomen het dode hout weggesnoeid, de bodem bemest, boomziektes behandeld en bliksemafleiders gemonteerd. Ook legde men een 1000 m lang voetpad aan, zodat men door dit cederbos kan lopen zonder de bomen te beschadigen.
In de maronitische kapel in midden van het cederbos wordt ieder jaar op 6 augustus een mis gevierd ter bescherming van de oude ceders.
Mythologie
In het beroemde Gilgamesj-epos gaan Gilgamesj (koning van de Soemerische stad Uruk ca. 200 v.c.) en Enkidu op weg om de door Chumbaba gewaakte Heilige Ceder te vellen. Tijdens deze daad beeft de aarde in Libanon en Syrië. Van het hout bouwen zij een gigantische poort. Omdat Enkidu de wortels beschadigt, moet hij later sterven.
Volgens de Egyptische mythologie werd de doodskist van de god Osiris aan de voet van een ceder neergezet. De boom groeide snel omhoog en omsloot de kist met zijn takken.
De ceder is de boomsoort die het meest in de Bijbel wordt vermeld. Het gaat dan om de Libanonceder. Zij wordt hier vaak gebruikt als symbool van macht en waardigheid, dapperheid en glorie, schoonheid en vruchtbaarheid.
Auteur: Brigit Kahlert
website: http://www.stemderbomen.nl | 
